Η εξομολόγησή μου για πρώτη φορά

Ας γραφεί με το αληθινό όνομά της
Ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η
Και όχι καθόλου προσπάθεια ποιητική
Αφού έτσι πρέπει
Να πονέσω
Ακόμα πιο πολύ
Γι’ αυτό

Μπορούσα να αμύνομαι
Τώρα το λέω μοναξιά

Σχετικά προσθέτω στις αναμνήσεις μου πως είχα κάποτε ένα σκυλί.
Σκεφτόμουνα πως δε θα ήτανε τίποτα πιο ωραίο απ’ το να είσαι σκυλί.
Έτσι όπως τα χτυπάς και υποτάζονται.
Είναι αρκετός καιρός.

Κι όσο γι’ αυτά που σας άφησα
Σήμερα
Να υπονοηθούν
Δεν είναι από αγάπη
Το θέλησα
Γιατί στο δάσος βουλιάζει κανείς
Μόνο για να μπορέσω
Από κάπου να βγω

(Στιγμή μεγάλης αναπνοής)

Αυτό το ποίημα
Είναι η τελευταία μου επαναστατική πράξη
Πριν υποκύψω
Στων αλλοφύλων τις συμβουλές

Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1952

(από τη συλλογή Το δάσος. Ποιητική μυθιστορία (Σε ύφος μπαλέτου εκφραστικού)

Απόψε το εργοστάσιο είναι ένα πειθαρχημένο φυτό θερμοκηπίου.

Εκατοντάδες μηχανές βουίζουν ρυθμικά.
Αταραξία ρυθμού. Φωνή των ντεσιμπέλ.
Νύχτ’ αποκοιμισμένη στις επιφάνειες των μετάλλων.
Παρατημένοι γερανοί. Δεν έχουν πια τι να σηκώσουν.
Ούτε καν την ανυποληψία των χειριστών τους.
Έρπουν λευκόπαχoι ατμοί. Τα χημικά υγρά ραντίζουν το σκοτάδι.
Κυλούν στους υπονόμους, της μέρας τα απόβλητα πεπραγμένα.
Υπονομεύουνε την ηθική της νύχτας.
Έρπουν τα όνειρα των εργατών της βάρδιας.
Τα μάτια χύνονται σε δάκρυα νοσταλγίας
πάνω στον μαύρο ταινιόδρομο του σπαστήρα.
Όταν θα φτάσουν στις σχάρες διαλογής
όσα δεν έχουν το αναγκαίο μέγεθος θ’ απορριφθούν.

Τι θέλω εγώ σ’ αυτή τη μοναξιά;
Σ’ αυτή την πειθαρχία της στερεομετρίας;
Τι γυρεύω εγώ στη λογική των χημικών ενώσεων;
Εγώ δεν έχω χέρια καλώδια
ούτε δάχτυλα ηλεκτρόδια.
Δεν έχω φωνή ανοξείδωτη
έχω μια γλώσσα ασύδοτη.
Δεν έχω δόντια εξωλκείς
σε γραμμή παραγωγής.

Εγώ βρίσκομαι σε θερμοκρασία τήξεως
σε στάση ερωτικής περιπτύξεως
και χωρίς σημεία στίξεως.

από τη συλλογή Πτωχόν Μετάλλευμα (έκδοση του περιοδικού Εμβόλιμον, 1990)

Το καφκικό τσεκούρι του Λεονίντ Αντρέγιεφ

Πώς θα έγραφε ο Λεονίντ Νικολάγιεβιτς Αντρέγιεφ (Ρωσία 1871- Φινλανδία 1917) αν ήταν τσαρικός ή μπολσεβικικός; Το ερώτημα είναι, βεβαίως, ρητορικό. Σε μια περίοδο θερμών, ευμετάβλητων πολιτικών αλλαγών, που υποχρέωσε αρκετούς καλλιτέχνες να διαλέξουν στρατόπεδο, ο Αντρέγιεφ δεν ανήκε πουθενά· το γεγονός δεν επηρέασε πάντως αρνητικά το λογοτεχνικό του έργο. Λαμβανομένων των συνθηκών, στάθηκε και τυχερός: όχι μόνο δεν κατέληξε αιώνια λησμονημένος, γεύτηκε, όσο πρόλαβε να ζήσει, την αναγνώριση.

Έπειτα από την ένθερμη υποδοχή του από δημοφιλή κριτικό, θεωρήθηκε η αποκάλυψη της ρώσικης λογοτεχνίας, πουλούσε χιλιάδες αντίτυπα και οι κριτικοί τον εγκωμίαζαν. Οι αναγνώστες του, από την άλλη, ανακάλυπταν στο έργο του ηθική τόλμη, απαραίτητο όπλο για την αντιμετώπιση της κοινωνικής υποκρισίας. Φαίνεται, μάλιστα, πως όσο μεγαλύτερη πολεμική δεχόταν από τους εκφραστές του συντηρητισμού, τόσο ευρύτερη αποδοχή εισέπραττε.

Η αναγνώριση από τα στρώματα της υψηλής διανόησης αλλά και από τον λαϊκό Τύπο καθιστά τον Αντρέγιεφ αμφιλεγόμενη περίπτωση. Αν μη τι άλλο συνηθίζουμε σήμερα, φανερά ή μη, να αξιολογούμε το έργο όχι με κριτήριο την ίδια την ποιότητά του μα την ποιότητα των υποστηρικτών του! Η αναγνώριση του Αντρέγιεφ δεν διήρκεσε πολύ (γύρω στα δέκα χρόνια) δίχως κάτι τέτοιο να σημαίνει πως υπήρξε λογοτεχνικός κομήτης. Η πολιτική τότε (ως εξουσία και ως φόβος) θεωρούσε τη λογοτεχνία καθοριστική για τη διάπλαση συνειδήσεων. Υπήρξε απειλητική (όσο είναι ίσως στις μέρες μας η μαζική κουλτούρα), έστω και στη σχετική ουδετερότητά της.

Ο Αντρέγιεφ ήταν σοσιαλιστής, το πεσιμιστικό του λογοτεχνικό έργο ωστόσο δεν αντανακλούσε τα στερεότυπα σοσιαλιστικά ιδεώδη. Εκφράστηκε ενάντια στον τσαρισμό, όπως και στον μπολσεβικισμό, υπήρξε με λίγα λόγια στη ζωή του αμφισβητίας και αρνητής, όχι οπαδός της κατάφασης. Το 1905 φυλακίστηκε και μέσα στην ίδια χρονιά, παραμένοντας στο στόχαστρο, αυτοεξορίστηκε με την οικογένειά του. Εντούτοις, το έργο του, θεατρικό και νουβέλες, με τη νίκη των μπολσεβίκων και μέχρι το θάνατο του Στάλιν, αποσιωπήθηκε. Tη δεκαετία του 1950, αποκαταστάθηκε στη συλλογική μνήμη.

Οι νουβέλες

Αν οι ιστορίες του Αντρέγιεφ «πρόδιδαν» τις ανάγκες τής τότε εποχής, ήταν παρ’ όλα αυτά απόλυτα συμβατές με τον ψυχισμό του. Εκκεντρικός, καταθλιπτικός, με απόπειρες αυτοκτονίας στο καταστατικό του. Έργο και βιογραφία συγκλίνουν, καθρεφτίζοντας στην τέχνη του μια σπάνια εντιμότητα και ειλικρίνεια. Ο Αντρέγιεφ –όπως ίσως και ο δικός μας Βουτυράς– απελευθερώνει τις σκοτεινές και καταπιεσμένες δυνάμεις του εσώτατου ανθρώπινου κόσμου, δίχως κρυπτικά κομπιάσματα, και απογειώνει την αφήγηση με την ενορατικότητα και τη φαντασία. Οι λέξεις του, αποδεσμευμένες από τον πολύ ρεαλισμό και τους απροσπέλαστους συμβολισμούς, τον οδήγησαν στον εξπρεσιονισμό, υπήρξε ο κατεξοχήν εκπρόσωπος του ρώσικου εξπρεσιονισμού.

Στις νουβέλες της έκδοσης, σε εξαιρετική μετάφραση της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ από τα ρώσικα, βλέπουμε τις λέξεις να ίπτανται σχεδόν, σαν εκστατική άλλοτε φαντασμαγορία, κι άλλοτε σαν τα τρομακτικά φαντάσματα των ηρώων.

Ο ήρωας της πρώτης νουβέλας (Εκείνος, 1913) είναι ένας άφραγκος φοιτητής που προσλαμβάνεται ως οικοδιδάσκαλος σε κάποιο απομονωμένο παραθαλάσσιο σπίτι μακριά από την πόλη. Η οικογένεια φαντάζει παράξενη, συμβαίνουν παράδοξα γεγονότα, αλλά δεν γνωρίζουμε κατά πόσο οφείλονται στη «θλιβερή φαντασία» του ήρωα. Σύμφωνα με τους κανόνες ανατροφής του πατέρα, όλοι –παιδιά και προσωπικό– οφείλουν να γελούν συνέχεια με το παραμικρό, παρότι ο αναγνώστης πληροφορείται πως ένα από τα μέλη της, η κόρη, έχει πνιγεί στη θάλασσα. Στο μεταξύ η μητέρα παραμένει άφαντη, μόνο οι νότες της ακούγονται στο πιάνο, ενώ τα ίχνη κάθε διαβάτη στον κήπο σβήνονται καθημερινά. Η αφήγηση κορυφώνεται όταν ο φοιτητής δέχεται τις επισκέψεις Εκείνου, κάποιου σκοτεινού προσώπου, που μόνο ο ίδιος παραδέχεται πως βλέπει. Η ατμόσφαιρα μυστηρίου αλλάζει συνεχώς τους πυρήνες εστίασης, μία από τις οποίες είναι και η υποδόρια κοινωνική κριτική των οικογενειακών ταμπού απέναντι στη θλίψη και στο θάνατο.

Στο Κόκκινο γέλιο (1905), οι αλλαγές εστίασης είναι κυρίως αφηγηματικές και θυμίζουν τις πειραματικές τάσεις του μοντερνισμού. Ο Αντρέγιεφ φλερτάρει με δύο αφηγητές. Ο πρώτος είναι αξιωματικός του ρώσικου στρατού, αυτόπτης μάρτυρας του ρωσοϊαπωνικού πολέμου του 1904. Επιστρέφει ζωντανός από τον πόλεμο, που του στοίχισε το πόδι, η αναπηρία του όμως είναι περισσότερο πνευματική και ψυχική. Έχοντας βιώσει την απόλυτη φρίκη, γράφει μετά μανίας, άυπνος, μέχρι τελικής πτώσεως. Μετά το θάνατό του, την ιστορία της τρέλας αναλαμβάνει να εξιχνιάσει ο αδερφός του, που αποτελεί τον αυτόπτη μάρτυρα των επιπτώσεων του πολέμου. Μέσω του δεύτερου και νηφαλιότερου αφηγητή, επιβεβαιώνεται, δεν συσκοτίζεται, η αλήθεια: ο πόλεμος καταστρέφει τον άνθρωπο. Το κόκκινο γέλιο, δοσμένο παραστατικά, είναι αποτρόπαιο σαν μεταδιδόμενος εφιάλτης. Εμφανίζεται όπου υπάρχει πληγή, και δεν αποτελεί απλώς, όπως στη νουβέλα Εκείνος, κοινωνικό προσωπείο. Είναι η ανίατη αρρώστια της εποχής, την οποία ο Αντρέγιεφ δεν δίστασε στη ζωή του να καταγγείλει.

Η επιλογή των συγκεκριμένων ιστοριών για την έκδοση είναι θεματικά επιτυχημένη και η μη τοποθέτησή τους σε χρονολογική σειρά εξυπηρετεί την αναγνωστική απόλαυση. Ηδονή και οδύνη συμπλέουν στο τρικυμιώδες σώμα του κειμένου, που, σαν ανθρώπινο, αντιπαρέρχεται το παραλήρημα της προσωπικής ενηλικίωσης πρώτα, κι έπειτα τον παροξυσμό του διαχρονικού και αθεράπευτου παγκόσμιου παραλογισμού.

Οι νουβέλες του Λεονίντ Αντρέγιεφ είναι καφκικό τσεκούρι, που κόβει τους καιρούς στα δυο.

Δημοσιευμένο στην Αυγή 11-10-2011

Το βιβλιοπωλείο μας

Τα χρόνια εκείνα τα παλιά, κάποιοι συγγραφείς, από αγάπη για το βιβλίο και την ανάγκη του βιοπορισμού, άνοιγαν το δικό τους βιβλιοπωλείο στη γειτονιά. Ήταν βιβλιοπωλεία ζεστά, που δεν ακολουθούσαν τυφλά τις επιταγές της αγοράς του βιβλίου, αλλά το βιβλιοφιλικό ένστικτο. Τα χρόνια όμως πέρασαν. Γειτονιά μας έγινε το διαδίκτυο. Γι’ αυτό αποφασίσαμε να ακoλουθήσουμε το παράδειγμά τους προσαρμόζοντάς το στη σύγχρονη εποχή.

Το fairbooks.gr ξεκίνησε να λειτουργεί τον Μάιο του 2011 και φιλοδοξεί να είναι ένα βιβλιοπωλείο της γειτονίας σε virtual εκδοχή. Βέβαια, το γεγονός ότι είναι ψηφιακό τού δίνει τη δυνατότητα να διαθέτει όλα τα ελληνικά βιβλία που παρέχονται για πώληση στην ελληνική αγορά, πρωτότυπα και μεταφρασμένα, παλιά και πρόσφατα. Λογοτεχνία, επιστημονικά, εκπαιδευτικά, λευκώματα, ιστορικά, στην κυριολεξία τα πάντα.

Το fairbooks.gr, εκτός από έντυπα, διαθέτει και δωρεάν e-books. Αν δεν είσαι σε θέση να αγοράσεις, αλλά θέλεις να διαβάσεις, μπορείς να κατεβάσεις κάποιο από τα δωρεάν e-books του αρχείου μας.

Γιατί στο διαδίκτυο υπάρχει χώρος για όλους, και η αγάπη για το βιβλίο είναι πάνω από όλα.

Το fairbooks.gr θα σας ενημερώνει με βιβλιοφιλικά νέα, θα σας παρουσιάζει βιντεοσυνεντεύξεις με τον συγγραφέα του μήνα, θα συμβουλεύεται τις προτάσεις-ερωτήσεις σας για την επόμενη βιντεοσυνέντευξη και, το κυριότερο, θα σας προτείνει βιβλία που αξίζουν την προσοχή μας.

Επισκεφθείτε το fairbooks.gr με ένα κλικ στην εικόνα:

Η Αντίνα, η πρωταγωνίστρια του βιβλίου, είναι μια νέα καθηγήτρια που ζει στη Ρουμανία του Τσαουσέσκου. Με οξυμμένη ευαισθησία, παρακολουθεί τη ζωή, τη δική της και του περίγυρου, να απειλείται, ενόσω περιμένει τα γράμματα του αγαπημένου της Ίλιε. Ο Ίλιε βρίσκεται στον Νότο, φοράει στρατιωτική στολή και πολεμάει κατά του καθεστώτος. Βρισκόμαστε στο έτος 1989.

Στην άλλη πλευρά του Δούναβη, ο θάνατος δεν μυρίζει μπαρούτι αλλά σναπς. Εκεί ζουν όσοι πίνουν από το πρωί, κάνουν κεφάλι για να ξεχάσουν τους πυροβολισμούς, καλλιεργούν τα χωράφια τους και μουρμουρίζουν άψυχα «δε βαριέσαι». Ο ολοκληρωτισμός έχει θερίσει και θερίζει ακόμα στο διάβα του, ο φόβος διαφεντεύει και παραλύει.

Στο μεταξύ, η μυστική αστυνομία, η Σεκουριτάτε, εκτελεί σε όλη τη χώρα χρέη «υπηρεσίας δωματίου» και «καθαρίζει». Οι πράκτορες, σε κάθε τους επίσκεψη, αφήνουν σαδιστικά σημάδια. Η Αντίνα παρατηρεί πως η γούνα της αλεπούς στο πάτωμα του σπιτιού της κάθε φορά συρρικνώνεται. Αφαιρούν κι από ένα της κομμάτι. Όσο η γούνα της αλεπούς μικραίνει, τόσο η «μπούκλα του δικτάτορα» μακραίνει, κατακλύζοντας προπαγανδιστικά την οθόνη και κοσμώντας υποχωρητικά όλο και περισσότερες κορνίζες.

Σε αυτό το αλληγορικό, συμβολικό πλαίσιο κινείται το μυθιστόρημα της Γερμανίδας, ρουμανικής καταγωγής, Χέρτα Μύλερ (γεν. 1953). Τα μέρη, ως δείκτες συγκεκριμένων ιστορικών γεγονότων –π.χ. η αιματηρή μαζική διαδήλωση στην Τιμοσοάρα–, δεν κατονομάζονται, παραμένουν κεκαλυμμένα μες στην ποιητική αχλή. Η συγγραφέας εισάγει στο βιβλίο πολλά στοιχεία της ζωής της, βιογραφικές πληροφορίες που ενσωματώνει με μυθοπλαστική μαεστρία στην υπαινικτική της πρόζα.

Γνωρίζουμε πως η Χέρτα Μύλερ βρέθηκε στο στόχαστρο του καθεστώτος Τσαουσέσκου εφόσον ο πατέρας της είχε υπηρετήσει στα Ες Ες. Μετά τη λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η μητέρα της, μία από τις πολλές Γερμανορουμάνες που απελάθηκαν στη Σοβιετική Ένωση το 1945, είχε περάσει πέντε χρόνια σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Όπως έγραψε η συγγραφέας στο δοκίμιό της Sich und tötet το 2003, το καθεστώς Τσαουσέσκου την είχε μετατρέψει για χρόνια σε «αντικείμενο ανθρωποκυνηγητού». Κι όπως εξομολογήθηκε το 2009, στο δοκίμιό της Die Securitate ist noch im Dienst, το περιστατικό με την αλεπού ήταν αληθινό, αποτελούσε μέθοδο εκβιασμού της Σεκουριτάτε.

Στον αντίποδα της Αντίνα, η καρδιακή της φίλη Κλάρα, που επιλέγει να ζήσει εντός γραμμής. Αυτή η όμορφη νεαρή, εργάτρια σε εργοστάσιο συρμάτων, πέφτοντας στην ερωτική παγίδα θα συνάψει σχέση με τον παντρεμένο δικηγόρο Πάβελ, που πρώτα την αφήνει έγκυο κι έπειτα μεσολαβεί για την έκτρωση (οι εκτρώσεις είχαν απαγορευτεί από το καθεστώς). Ο Πάβελ είναι όργανο, ανακριτής, υπαίτιος για τον θάνατο συμπατριωτών της. Τότε η Αντίνα ξεσπά με οργή, για εκείνην η Κλάρα είναι μια ξένη, δεν υπάρχει επιστροφή.

Με την κατακρεούργηση της φιλίας των γυναικών –δεν θα μπορούσαν ποτέ, και να το ήθελαν ακόμη, να ζήσουν στην ίδια γη–, κορυφώνεται η τραγική μοίρα των κατατρεγμένων, η μοίρα να μην ανήκουν πουθενά, ούτε καν ο ένας στον άλλο.

Στο βιβλίο Η αλεπού ήταν και τότε ο κυνηγός, που μετέφρασε ωραία από τα γερμανικά ο Κώστας Κοσμάς, απεικονίζεται η κλειστοφοβική ιστορία μιας κοινωνίας που υπόκειται στη διαφθορά του κρατικού μηχανισμού, καταστρέφεται, εξαχρειώνεται, σωπαίνει, υποφέρει από τα τραύματά της. Αποτυπώνεται όμως και η ανατροπή, ο τρόπος που η αλεπού από θήραμα γίνεται, ή μπορεί τελικά να γίνει, ο κυνηγός.

Η αφήγηση της Μύλερ είναι γραμμική, περιγράφει όμως τα συμβάντα θραυσματικά, υπονομεύοντας την ενότητα της πλοκής. Στην ιστορία της φιλίας που διακόπτεται, όπως τη χώρα διαιρεί στα δύο ο Δούναβης, παρεμβάλλονται σκηνές από τη ρουμανική ζωή της επαρχίας και της πόλης, αναμειγνύονται οι μυρωδιές των καρπών με των πτωμάτων, παράλληλα παρεισδύει μια ανάκριση, παρεισφρέουν συνομιλίες ή παραληρήματα δευτερευόντων ηρώων.

Όλα αυτά μάλλον περιπλέκουν την υπόθεση. Ίσως γιατί η Χέρτα Μύλερ δεν θέλει να διηγηθεί μία και μόνο ιστορία, όσο την αδυναμία να ειπωθεί μια ιστορία ολόκληρη σε εποχή δικτατορίας. Οι ιστορίες είναι αρκετές και μισοειπωμένες και συνδέονται μεταξύ τους κλιμακωτά. Οπότε το στοίχημα δεν φαίνεται να είναι η αφηγηματική δεινότητα, όσο ο γλωσσικός χειρισμός: η Μύλερ κατασκευάζει αριστοτεχνικές ποιητικές εικόνες, αναπαριστά αισθήσεις (κυρίως τον φόβο), επαναλαμβάνει στον αναγνώστη ξανά και ξανά πως τα νοήματα εγκαταβιώνουν στα διάστιχα.

Άλλωστε η Χέρτα Μύλερ τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ γιατί, «με την ποιητική της προσήλωση και την ακρίβεια της πρόζας της, αναπαριστά τη γη των στερημένων».

Στον ποιητικό της καμβά, οι στερημένοι πατρίδα είναι σχεδόν διάτρητοι, διάφανοι, αέρινοι. Αν δεν συγκινούν με τη σαρκική τους στιβαρότητα και δεν πείθουν αντιστοίχως για το ψυχικό τους σθένος, επιβραβεύουν την ανάγνωση με την ενορατική τους, αβαρή, δύναμη.

Η Γερμανίδα συγγραφέας είναι η δωδέκατη γυναίκα που τιμάται με το Βραβείο Νόμπελ, μετά τη Σουηδή Salma Lagerlöf (1909). Βραβεύεται μάλιστα το 2009, την επέτειο των είκοσι χρόνων από την πτώση του Τείχους.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα μυθιστορήματά της Μετέωροι ταξιδιώτες και Άγγελος της πείνας.

Δημοσιεύτηκε στην Αυγή (7-6-2011)

Γιάννης Βαρβέρης

Το γράμμα

Στην τσέπη του παλτού σου

παλιό σουσάμι

φλούδια φιστικιών

και το τσαλακωμένο γράμμα μου.

Ξύπνησαν λέξεις

φράσεις ανακλαδίστηκαν

έτριξα μήνες εκεί μέσα

μέρες του κρύου

νύχτες απ’ την κρεμάστρα μέσα στη σιωπή

μήπως ακούσεις

άλλαξα στίξη αμβλύνοντας υπαινιγμούς

κόπηκα ράφτηκα εν αγνοία σου

κατά τις πιθανές σου επιθυμίες.

Μα τώρα πια που μπαίνει το καλοκαιράκι

κι είναι σαφείς οι προοπτικές του μέλλοντός μας

αντί να γκρεμοτσακιστώ πηδώντας

ή αντί να με ξεγράψεις

στέλνοντας το παλτό σου στο καθαριστήριο

θα σφίξω θα μαζέψω

σε σουσάμι ή φλούδι

κι απ’ τις ραφές θα γραπωθώ για πάντα.

Κάποτε θα μ’ αγγίξουνε τα δάχτυλά σου.

                                           (από τη συλλογή Αναπήρων πολέμου, Κέδρος 1982)

«Πείραμα χωρίς προηγούμενο» χαρακτήριζε ο Γάλλος Αντρέ Ζιντ (1869-1951) την Οκτωβριανή Επανάσταση, «που πλημμύριζε την καρδιά μας με ελπίδα και από όπου περιμέναμε τεράστια πρόοδο, μια ανάταση ικανή να συμπαρασύρει ολόκληρη την ανθρωπότητα». Μετά το ταξίδι του στη Σοβιετική Ένωση όμως, το 1936, οι ελπίδες του καταποντίζονταν, κι ανακάλυπτε με πικρία πως το θύμα τού συγκεκριμένου πειράματος ήταν ο Άνθρωπος. «Ναι: δικτατορία, ασφαλώς· αλλά του ενός άνδρα, όχι πια των ενωμένων προλεταριάτων, των Σοβιέτ». Η Σοβιετική Ένωση του μεσοπολέμου αποτελούσε στα μάτια του ένα καθεστώς εκμετάλλευσης του ανθρώπου από τον άνθρωπο.

Στο βιβλίο του Επιστροφή από τη Σοβιετική Ένωση, ο Αντρέ Ζιντ καταθέτει τις προσωπικές του σκέψεις «για όσα μπόρεσε να δει», εστιάζοντας, όπως αναφέρει, στα «ψυχολογικά προβλήματα». Ακόμη και οι κοινωνιολογικές ή πολιτικές του παρατηρήσεις, όπως σπεύδει να διευκρινίσει, κατανοούνται κυρίως με ψυχολογικούς όρους. Στις Διορθώσεις στο «Επιστροφή από τη Σοβιετική Ένωση» (1937), ωστόσο, που συμπληρώνουν την παρούσα έκδοση, συζητά με πραγματιστικούς όρους. Παραθέτει σε όσους τον κατηγόρησαν για τις θέσεις του οικονομικά και στατιστικά τεκμήρια, μαρτυρίες και πηγές· επιχειρηματολογεί εναντίον των πρώην συντρόφων του, αλλά υπέρ, όπως πιστεύει, της αλήθειας: «Νοιάζομαι για την αλήθεια· αν το Κόμμα την εγκαταλείψει, εγκαταλείπω πάραυτα το Κόμμα». Και πριν: «Είχα προειδοποιήσει από την αρχή γι’ αυτό το θέμα τους νέους κομμουνιστές φίλους μου: δεν θα γίνω ποτέ ένα ήσυχο μέλος, ένα μέλος βολικό. Οι “διανοούμενοι” που γίνονται κομμουνιστές πρέπει να θεωρούνται από το Κόμμα “ασταθή στοιχεία”».

Ο αναγνώστης έχει στη διάθεσή του έτσι μια πολυποίκιλη από μεριάς του κριτική προσέγγιση της Σοβιετικής Ένωσης. Τρυφερή, από το μάτι του ανθρώπου, αυστηρή, από το μάτι του ερευνητή, το σημαντικότερο, αντικομφορμιστική, από το μάτι του καλλιτέχνη.

Παρότι το παρασκηνιακό καθεστώς ήταν πράγματι ασύλληπτο, ο νομπελίστας Αντρέ Ζιντ ήταν σε θέση να εντοπίσει, στα συμπτώματά του έστω, το σπόρο του κακού. Παρατηρώντας με έκπληξη τη συμπεριφορά τού σοβιετικού λαού σε διάφορες πόλεις, βρίσκει έναν κοινό παρονομαστή και αναρωτιέται: είναι οι ίδιοι άνθρωποι που έκαναν την επανάσταση; Και απαντά με συντριβή: όχι. Υπογραμμίζει πως αυτοί οι άνθρωποι ενεργούν κεκλεισμένων των θυρών, το καθεστώς τούς προστατεύει με μια ψευδή γνώση για τον έξω κόσμο, με την εντύπωση πως οι υπόλοιποι έξω δυστυχούν γιατί δεν έκαναν επανάσταση. Με όπλο επιβίωσής τους τη μακάρια ευτυχία των ψευδαισθήσεων, οι πλείστοι εξαθλιωμένοι (για ένα πακέτο τσιγάρα θα έπρεπε να δώσουν μεροκάματο), διαποτισμένοι από μια αλλόκοτη ευγνωμοσύνη για το μη χείρον, έμοιαζαν καταδικασμένοι σε κάποια εσωτερική εξορία: στερούνταν πνεύμα αμφισβήτησης, είχαν περιπέσει στην αδράνεια. Η αστικοποίηση και ο μικροαστισμός ενέτειναν μια τέτοια σοβιετική αντεπαναστατική κατεύθυνση, μια «πρόοδο» εντός γραμμής, που έλαμπε στις παρελάσεις τής Νεολαίας της, στα αριστουργήματα των συμμορφωμένων καλλιτεχνών, καταβυθιζόταν ωστόσο στις εργατικές εκδουλεύσεις της, στο χαφιεδισμό, στην εξαπάτηση και στην ελίτ του συντηρητισμού. Σε ό,τι ο αντικαπιταλιστής Ζιντ ονομάζει τη μελλοντική «αριστοκρατία του χρήματος».

Τι απέγινε λοιπόν η Ρωσική Επανάσταση; Ο Ζιντ συμφωνεί με τον Μ. Υβόν ότι η Επανάσταση ασχολήθηκε περισσότερο με την υπέρβαση του καπιταλισμού και την προετοιμασία του ανθρώπου για την παραγωγή, παρά για την προσωπική του ευημερία. Μια παραγωγή που ήταν, εκτός των άλλων, γεμάτη κακοτεχνίες, ενώ τα σχολικά βιβλία, η ελεύθερη κατά τ’ άλλα παιδεία, ήταν σε έλλειψη και όλο λάθη. Προσθέτει ότι το σταλινικό καθεστώς αποφάσιζε κυρίως με γνώμονα το φόβο της Γερμανίας αλλά και του τροτσκισμού και πως είχε πρακτικά καταργήσει τη λαϊκή βούληση.

Ο Αντρέ Ζιντ καταγράφει ποικίλα παραδείγματα από την καθημερινή ζωή των Ρώσων του ’36. Σε αρκετά σημεία είναι εμφανές ότι προσπαθεί να αντιμετωπίσει με κατανόηση τον ρωσικό λαό, λαμβάνοντας υπόψη του τις συνθήκες: ο λαός αυτός, που είχε το πορτρέτο του Στάλιν παντού, έμοιαζε μοιρασμένος ανάμεσα στην αγάπη και το φόβο του. Ωστόσο, η απογοήτευση του Ζιντ κλιμακώνεται σε οργή: «Και αμφιβάλλω αν σε κάποια άλλη χώρα σήμερα, ακόμα και στη Γερμανία του Χίτλερ, το πνεύμα είναι λιγότερο ελεύθερο, πιο υποταγμένο, πιο φοβισμένο (τρομοκρατημένο), πιο δουλοπρεπές».

Εντελώς ειρωνικά, στη μισθολογική κλίμακα της Σοβιετικής Ένωσης, ανώτερη θέση, ανάμεσα στους εργάτες και βιοτέχνες, καταλάμβαναν, τα ελεύθερα πνεύματα, οι λογοτέχνες. Το ότι ο ίδιος, μέσα σε λίγους μόνο μήνες, πούλησε στη Σοβιετική Ένωση πάνω από 400 χιλιάδες αντίτυπα των βιβλίων του δεν οφειλόταν στους επαίνους του.

Τι θα γινόταν, άραγε, αν γυρνώντας στο Παρίσι υμνούσε το σταλινικό καθεστώς; Ο Αντρέ Ζιντ είχε μάλλον τη διορατικότητα να κοιτά πέραν της εποχής του.

Δημοσιεύτηκε στην Αυγή, 12/4/2011

*

Για το βιβλίο Μαύρη Μωραλίνα

http://www.acidart.gr/index.php/books/read/1062–q-q