Ετικέτες

,

tender-buttons

Γερτρούδη Στάιν, Τρυφερά Κουμπιά (Αντικείμενα – Φαγητά – Δωμάτια), μετάφραση Ελισάβετ Αρσενίου, εκδόσεις Τυπωθήτω, Αθήνα 2008, 150 σελ.

Πρόκειται για το πρώτο βιβλίο της Γερτρούδη Στάιν (Αμερική, 1874-1946), που πρωτοεκδόθηκε το 1914, και αποτελεί έκτοτε μια ενδιαφέρουσα εισαγωγή στην ιστορία του μοντερνισμού σε συνάρτηση πάντα με το δόγμα «η τέχνη για την τέχνη», που θεωρεί πως το κάθε καλλιτέχνημα έχει αξία μόνο ως αυτοσκοπός. Η Στάιν είναι γνωστή για τον μνημειώδη στίχο της «a rose is a rose is a rose», ο οποίος επανέφερε το όνομα-ρόδο, ένα πολυχρησιμοποιημένο ποιητικό σύμβολο στην ιστορία της αγγλόφωνης λογοτεχνίας, στην αρχική του, αντικειμενική, κατάσταση. Μαζί με το ρόδο η Στάιν πρότεινε την επιστροφή της γλώσσας στον ίδιο της τον εαυτό.    

Σήμερα είθισται, όταν αναφερόμαστε στο έργο τέχνης σε επίπεδο πρόσληψης, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο να επιζητούμε ένα έργο προσβάσιμο ή χρήσιμο, που θα διαμεσολαβεί για τη μετάδοση κάποιου νοήματος, ειδάλλως η οποιαδήποτε αναφορά μας σε αυτό θα περιορίζεται στη «φιλοσοφική» αναζήτηση του λόγου ύπαρξής του.   

 Σύμφωνα με αυτή τη λογική, τα Τρυφερά Κουμπιά μοιάζουν να γράφτηκαν με έλλειψη σεβασμού προς τον αναγνώστη, ο οποίος είτε θα εξοργιστεί με την αδυναμία του να τα κατανοήσει, έστω στο ελάχιστο, είτε θα μαγευτεί για τον ίδιο ακριβώς λόγο, εφόσον τού χαρίζουν την ευκαιρία ν’ απελευθερώσει την τόσο περιορισμένη (και άχρηστη, για πολλούς, καθώς α-νόητη) φαντασία του ώστε να ταξιδέψει σε όποια ουτοπία λαχταρά. Το παρακάτω ποίημα θα μπορούσε κάλλιστα ν’ αποτελεί μιαν απάντηση της Στάιν στην παραπάνω προβληματική:

«ΕΝΑ ΚΟΥΤΙ

Μέσα απ’ την καλοσύνη έρχεται ερυθρότητα και από την αγριότητα έρχεται ίδια ερώτηση ταχεία, από το μάτι έρχεται η έρευνα, απ’ την επιλογή έρχεται επίπονο κοπάδι. Έτσι λοιπόν τάξη σημαίνει πως ένας άσπρος τρόπος να είσαι στρογγυλός είναι κάτι που προτείνει μια καρφίτσα και είναι απογοήτευση, δεν είναι, είναι τόσο στοιχειώδες να αναλυθείς να δεις μία όμορφη επιφάνεια εκτάκτως, είναι τόσο σοβαρό να έχεις ένα πράσινο σημείο όχι για διάβημα μα για να δείχνεις πάλι».

Τα Τρυφερά Κουμπιά φέρουν τον υπότιτλο «Αντικείμενα – Φαγητά – Δωμάτια» και είναι χωρισμένα σε τρία κεφάλαια, όπου σε καθένα από αυτά περιγράφονται πράγματα καθημερινά που υπάγονται στις συγκεκριμένες κατηγορίες. Κάθε ποίημα μοιάζει με ανθρώπινο σώμα το οποίο ο αναγνώστης «τσακώνει» την ώρα που προβάρει μια «παράσταση ύφους». Οι λέξεις, σαν χέρια, αλληλεπιδρούν αυτονομημένες και συντονίζονται για την παραγωγή ενός ηδονικού ήχου – γι’ αυτό τα ποιήματα αυτά επιβάλλεται να διαβαστούν στα φωναχτά. Αν κάποιος αποπειραθεί να ερευνήσει τι συμβαίνει στο παιχνίδισμα των λέξεων, το πιο πιθανόν είναι πως θα απογοητευθεί: την ώρα που θα έχει γραπώσει μιαν «αλήθεια», αυτή θα ξεγλιστρήσει με την εμφάνιση της επόμενης λέξης.

Φαίνεται πως και το χέρι το ίδιο που γράφει δεν μπορεί επακριβώς να χειραγωγήσει τις λέξεις του, ενόσω πηγάζουν από ό,τι η συνείδηση «είδε», στην κυριολεξία, σε μια δεδομένη στιγμή. Φωτεινές εκλάμψεις, με τα λόγια της Στάιν, «όχι για διάβημα μα για να δείχνεις πάλι».

Η Στάιν δεν επινοεί τη γλώσσα, όπως ένας ζωγράφος -κυβιστής εν προκειμένω- δεν εφευρίσκει νέα υλικά. Απλώς εμμένει σε αυτήν αναζητώντας τις άπειρες δυνατότητες που προσφέρει αφ’ εαυτής, ως εικαστικό φαινόμενο, αν παρατηρηθεί από άλλη οπτική γωνιά. Τόσο σε σχέση με την ετυμολογία της, στον αντίκτυπο που έχει στα αισθητήριά μας όργανα (χρώμα, γεύση, μυρωδιά λέξεων), όσο και σε σχέση με τη σύνταξη, που εν είδει ασυνταξίας χαρίζει στο χαρτί τη μαγεία των παρηχήσεων, των επαναλήψεων, της στίξης και της αντίστιξης, της δήλωσης και της συνδήλωσης, με αντίκτυπο στα αισθητήρια της λογικής μας. Η αγάπη της Στάιν για τη γλώσσα φαίνεται κι από το γεγονός ότι προτιμά τις μικρές και περιφρονημένες λέξεις: τα άρθρα, τις προθέσεις, τα συνδετικά. 

Τα Τρυφερά Κουμπιά συνιστούν μια πολύ γενναία και γενναιόδωρη μορφή γραπτού κειμένου. Γιατί δεν περιαυτολογούν ως προς την κοινωνική τους προσφορά ενώ παράλληλα δεν περιορίζουν κανένα μάτι σε συγκεκριμένο τρόπο θέασης. Δεν ελέγχουν τη γλώσσα, μα της επιτρέπουν να θριαμβεύσει. Αν και για πολλούς τα Τρυφερά Κουμπιά αποτελούν ένα «κουτί» από ασυναρτησίες, αυτό αφορά ένα πρώτο επίπεδο ανάγνωσης. Αν κάποιος διαβάσει με προσοχή, θα έρθει σε επαφή και με τα φλέγοντα θέματα που θίγονται στο κείμενο: πατριαρχία, μητρότητα, εξουσία, βία, ομοφυλοφιλικός έρωτας. Η διαδικασία «ανακάλυψης» νοήματος είναι ενδιαφέρουσα και δελεαστική. Για τους συγγραφείς, το βιβλίο αυτό αποτελεί μια μελέτη της τέχνης της γραφής.

Το εκτενές και πλούσιο επίμετρο της μεταφράστριας Ελισάβετ Αρσενίου είναι προτιμότερο να προηγηθεί της πρώτης ανάγνωσης. Η μετάφραση η ίδια μαρτυρεί αδιαμφισβήτητα τρυφερότητα και γνώση.         

 

 Η παραπάνω βιβλιο-ανάγνωση πρωτοδημοσιεύτηκε στο νέο περιοδικό για την ποίηση Poetix (τεύχος 1).

Advertisements