Ετικέτες

,

13 ypogeio

Βαγγέλης Μπέκας, Το 13ο υπόγειο, εκδόσεις Μπαρτζουλιάνος, Αθήνα 2009, σ. 256

 

Το μυθιστόρημα

Τι γίνεται όταν τ’ ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων αποτελεί ένα απλώς διαλειμματάκι ανάμεσα στ’ όνειρο και την πραγματικότητα και ό,τι απομένει απ’ τον κόσμο γίνεται όραμα διαφυγής απ’ αυτόν; Πού ξεκινά και πού τελειώνει η ονειροπόληση για την οποία μας προετοιμάζει το μότο του 13ου υπογείου; Δεν είναι μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας ούτε αισθηματολογίας. Είναι ένα ονειρικό όραμα (dream vision) ή μια ονειρική αλληγορία (dream allegory) όπου ο αφηγητής οραματίζεται τα γεγονότα που θα αφηγηθεί και τ’ όραμά του είναι ακριβώς αυτή η αφήγηση. Μέσα σ’ ένα περίεργο μείγμα στρωτής αφήγησης και υπερ-πραγματικότητας που τρέχει με την ταχύτητα της κάμερας, σε σθεναρή αντιπαλότητα μάλιστα με το «stream of consciousness», το μυθιστόρημα ενσαρκώνει τη σχέση συνειδητού και ασύνειδου. Υπερβάσεις της λογικής, παραδοξολογίες, παρωδιακή διαστρέβλωση λογοτεχνικών κλισέ αλλά και αντίστοιχη κατάχρησή τους δημιουργούν ένα γοητευτικό παιχνίδι ανάμεσα στο εμπρόθετο και το τυχαίο, και ποικίλους συμβολισμούς, που μετατρέπουν την αφήγηση σε αλληγορία. Όπως συμβαίνει και στους πλατωνικούς διαλόγους, ο συγγραφέας-αφηγητής αποκωδικοποιεί προγραμματικά, μέσα από «αθώα» υποσχόλια-παρεκβάσεις, αυτό τον κόσμο της «ονειροπόλησης» μπαινοβγαίνοντας, με παιδική φυσικότητα, απ’ την ίδια του την αφήγηση· εδώ, με μια πολιτική θέση αντι-ρητορική και ιδωμένη απ’ την ανάποδη (η τέχνη από τα κάτω). Δεν είναι εδώ η ονειροπόληση αποφυγή μα ρεαλιστική αντιμετώπιση του κόσμου και η ερωτική επιθυμία είναι απλώς το κίνητρο για ό,τι συνιστά στην ουσία την κοινωνικοπολιτική διάστασή του.

Ζούμε μια ερωτική περιπέτεια στη γνώριμή μας Αθήνα, που θα μπορούσε όμως επίφοβα να μετατραπεί σε κάποια αφρικανική αποικία. Όπως κάθε σκοτεινό παραμύθι, το 13ο υπόγειο, με το στοιχείο της αγωνίας που οφείλεται κυρίως στην πλοκή του, διατηρεί στη θέση του τέλους τον μεγάλο άγνωστο Χ. Το 13ο υπόγειο είναι η προφητεία ενός μελωδικά δοσμένου εφιάλτη.

Διαβάζοντας το 13ο υπόγειο ανάποδα

Ένας καφκικός ήρωας μεταμορφωμένος σε κατσαρίδα, αν μιλάμε για τον Πέτρο, μονάχα που ο δεύτερος ντύνεται γυναίκα.

Η γυμνή κοπέλα στον γνωστό πίνακα του Νταλί Dream caused by the Flight of a Bee around a Pomegranate, όπου τ’ όνειρο γεννάει μια μέλισσα, όταν τσιμπάει ένα ρόδι, αν μιλάμε για την Αργυρένια.

Στη θέση των τίγρεων, στον ίδιο πίνακα, τοποθετούμε όλα τα ζωόμορφα πλάσματα της οργουελικής Φάρμας των ζώων (και όσο διαβάζουμε, τα ανθρωπόμορφα κουνέλια της Inland Empire του Ντέιβιντ Λιντς). Αυτά ωθούν σαν ναρκωτικό τον ήρωα (όχι όμως και την ηρωίδα, γιατί;) στην εξέγερση.

Φαινομενικά μία άνευ όρων διεκδίκηση «της Παραδείσου», της Γυναίκας. Στην πορεία, μια πνευματική ανταρσία. Εναντίον όσων τώρα μας θρέφουν —το χρήμα και η κατανάλωση και ο ύπνος— που στο μέλλον θα γυρίσουν, σε μας πάλι, μπούμερανγκ.

Ο εχθρός της τέχνης

Η «Νέα Ζωή» συγκεντρώνεται στο τερατώδες πρόσωπο της εταιρείας New Bios που πίσω απ’ το λαμπερό της χαμόγελο, στρατολόγο όπως οι διαφημίσεις, επιβάλλει ολοκληρωτικούς νόμους μέσω συμβολαίων (τη σύγχρονη ύπουλη μορφή παγίδευσης). Άλλοι υπογράφουν από οικονομική δυσπραγία (π.χ. οι νέοι των 700 ευρώ, όπως ο Πέτρος), άλλοι από αστοχασιά (οι παρασυρόμενοι από τον «χρυσό»), άλλοι διά της βίας (Αργυρένια). Πρόκειται για φαύλο κύκλο: Οι άνθρωποι κατεβαίνουν τιμωρημένοι ορόφους, ανάλογα με το επίπεδο συμμόρφωσής τους στους κανόνες, ή αναλώνονται σ’ ένα αιμοβόρο ανθρωποκυνηγητό, τύπου ταινιών Κουέντιν Ταραντίνο. Το «13ο υπόγειο», ένα καταγώγιο σεξουαλικών οργίων, δεν είναι το χειρότερο σενάριο καταδυνάστευσης (ίσως και να ’ναι για μια γυναίκα), παρότι εκεί βρίσκεται εγκλωβισμένη η Αργυρένια και εκεί παλεύει να εισέλθει ο Πέτρος για να την απελευθερώσει. Στην πραγματικότητα βρίσκεται πολλά σκαλοπάτια πιο πάνω απ’ τον χειρότερο εφιάλτη μας. Όσο η εταιρεία εξαπλώνεται οριζόντια τόσο πιο βαθιά σκάβει τα θεμέλιά της, τόσα πιο πολλά πρόσωπα τάσσει στον μαρτυρικό της τροχό και τόσο πιο πυκνά χτίζει τις ράγες-«σκουλήκια» του κάτω κόσμου. Και τότε ο κλοιός γίνεται όπιο και λήθη.

Το ότι υπάρχει μια πραγματικότητα που δεν σχετίζεται με την επιλογή, το ότι η φυγή σταδιακά μετατρέπεται σε ανώφελη ουτοπία είναι τα ζητήματα που απασχολούν κυρίως το 13ο υπόγειο. Μπορεί οι ήρωες του μυθιστορήματος να φέρουν όλα τα χαρακτηριστικά αντι-ηρώων μαύρης κωμωδίας, ωστόσο οι πράξεις ή η μοίρα τους τούς εξυψώνουν. Τα δύο τελευταία κεφάλαια του μυθιστορήματος («Μείον Δώδεκα» και «Μείον Δεκατρία») ξεκλειδώνουν το 13ο υπόγειο. Χαρίζουν τον υπαρξιακό ίλιγγο και το στοχαστικό βάθος που προϋποθέτει μια πνευματική ανταρσία. Το ευφυές εύρημα του αρνητικού προσήμου στους αριθμούς των κεφαλαίων υπονοεί μια γόνιμη μετάβαση απ’ το αρνητικό στο θετικό.

Το -100 υπόγειο

Στο απροσπέλαστο βάθος του ορόφου -100, όπου ο Πέτρος επιλέγει τελικά να καταδυθεί, βρίσκεται η «σκοτεινή πλευρά του εαυτού του», η «σκοτεινή πλευρά του καθενός», εκεί λοιπόν σιγοβράζει η ανθρώπινη αφύπνιση. Εκεί το συνειδητό και το ασύνειδο συγχωνεύονται πλήρως και σ’ εκείνο ακριβώς το σημείο είναι που μπορεί κάποιος να ξεκινήσει να διαβάζει το μυθιστόρημα απ’ την αρχή.

Η παραπάνω βιβλιοανάγνωση δημοσιεύτηκε στο μηνιαίο περιοδικό για το βιβλίο Index (τεύχος 31, Μάιος ’09)

Advertisements